27

Καρκίνος οστών

Περίληψη
Συχνότητα
Συμπτώματα
Διάγνωση
Αντιμετώπιση
- Καυτηρίαση με ραδιοσυχνότητες
- Σπονδυλοπλαστική
Αντιμετώπιση των επιπλοκών του καρκίνου
Νέες τεχνικές θεραπείας του καρκίνου
Βιβλιογραφία 


Οι επεμβατικοί ακτινολόγοι βοηθούν τη μείωση του άλγους και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής του ασθενούς.
Οι τεχνικές που διενεργούνται από επεμβατικούς ακτινολόγους χρησιμοποιούνται ολοένα και περισσότερο στην αντιμετώπιση των ασθενών με καρκίνο. Αυτοί οι ειδικά εκπαιδευμένοι ιατροί χρησιμοποιούν τις ακτινογραφίες, το υπερηχογράφημα ή άλλες τεχνικές απεικόνισης για την καθοδήγηση βελόνων, μικρών σωλήνων που ονομάζονται καθετήρες και μικρών εργαλείων άμεσα στο σημείο που εντοπίζεται η νόσος. Οι τεχνικές της επεμβατικής ακτινολογίας για τους ασθενείς με καρκίνο περιλαμβάνουν νέες προσεγγίσεις για τη θεραπεία, την ανακούφιση του άλγους και τη διάγνωση του καρκίνου χωρίς τη διενέργεια χειρουργικής βιοψίας.

Περίληψη
Τα οστά αποτελούν την τρίτη συνηθέστερη εντόπιση όπου τα καρκινικά κύτταρα μεταναστεύουν και μεθίστανται. Κάθε χρόνο στην Ευρώπη, αναφέρονται περισσότερες από 100.000 περιπτώσεις οστικών μεταστάσεων. Οι οστικές μεταστάσεις λαμβάνουν χώρα, όταν τα καρκινικά κύτταρα αποκτήσουν πρόσβαση στην αιματική κυκλοφορία, προσεγγίσουν το μυελό των οστών, αρχίσουν να πολλαπλασιάζονται και στη συνέχεια δημιουργήσουν νέα αιμοφόρα αγγεία για την πρόσληψη οξυγόνου και τροφής, που με τη σειρά της προκαλεί την περαιτέρω ανάπτυξη και εξάπλωση των καρκινικών κυττάρων.

Ορισμένες οστικές μεταστάσεις καθίστανται επώδυνες, επειδή ο όγκος καταστρέφει το οστό, δημιουργώντας οπές (οστικά ελλείμματα) με αποτέλεσμα τη λέπτυνση και εξασθένηση του οστού. Καθώς τα οστά αντικαθίστανται από τον όγκο, οι νευρικές απολήξεις εντός και πέριξ του οστού, αποστέλλουν αλγεινά σήματα (σήματα πόνου) προς τον εγκέφαλο. Εάν δεν αντιμετωπιστούν, οι οστικές μεταστάσεις μπορούν τελικά να προκαλέσουν οστικό κάταγμα, επηρεάζοντας σοβαρά την ποιότητα ζωής του ασθενούς. Αυτό είναι ιδιαίτερα αληθές για τα μακρά οστά των άκρων, όπου το κάταγμα μπορεί να καταστήσει το άκρο μη λειτουργικό. Οι ασθενείς αυτοί μπορεί να χρειαστούν χειρουργική παρέμβαση για την αποκατάσταση της λειτουργίας των άκρων τους. Συνηθέστερα, οι μεταστάσεις προσβάλλουν τις πλευρές, την πύελο και τη σπονδυλική στήλη.

Για τις περισσότερες περιπτώσεις, ο στόχος της αντιμετώπισης των οστικών μεταστάσεων δεν είναι θεραπευτικός, αλλά μάλλον παρηγορητικός και στοχεύει στη μείωση του άλγους, στην πρόληψη της επιπρόσθετης καταστροφής του οστού και στη βελτίωση της λειτουργικότητας.

Στην αντιμετώπιση των ασθενών με καρκίνο και επώδυνες οστικές μεταστάσεις, οι επεμβατικοί ακτινολόγοι μπορεί να χρησιμοποιούν μία από τις δύο διαφορετικές τεχνικές θερμοκαυτηρίασης: την καυτηρίαση με ραδιοσυχνότητες και την καταστροφή με κρυοπηξία. Αυτή η μορφή θεραπείας στοχεύει στην απευαισθητοποίηση του οστού με την καταστροφή των νευρικών απολήξεων στην περιοχή της μετάστασης. Επίσης, μπορούν να αντιμετωπίσουν τις επώδυνες οστικές μεταστάσεις ή τα κατάγματα με τη σπονδυλοπλαστική, τεχνική που χρησιμοποιείται για τη χορήγηση τσιμέντου μέσα στο κατεστραμμένο οστό.

Συχνότητα
Τα οστά αποτελούν την τρίτη συνηθέστερη εντόπιση μεταστατικού καρκίνου. Περισσότερες από 100.000 περιπτώσεις οστικών μεταστάσεων αναφέρονται κάθε χρόνο στην Ευρώπη. Από τις αναφερόμενες, το 75% προκαλείται από καρκίνο του μαστού, του προστάτη, του πνεύμονα και των νεφρών.


Συμπτώματα
- Οστικό άλγος προσβάλλει το 70% των ασθενών με οστικές μεταστάσεις.
- Οστικό κάταγμα.
- Συμπίεση του νωτιαίου μυελού.


Διάγνωση του καρκίνου των οστών
Υπάρχουν αρκετές εξετάσεις που μπορούν να βοηθήσουν στη διάγνωση του καρκίνου, συμπεριλαμβάνοντας αιματολογικές εξετάσεις, τη φυσική εξέταση και ποικιλία απεικονιστικών τεχνικών, συμπεριλαμβανομένων των ακτινογραφιών (για παράδειγμα ακτινογραφίες θώρακος και μαστογραφίες), της αξονικής τομογραφίας (CT), της μαγνητικής τομογραφίας (ΜR) και του υπερηχογραφήματος. Ωστόσο, συνήθως η τελική διάγνωση δε μπορεί να τεθεί μέχρι να διενεργηθεί βιοψία. Στη βιοψία, λαμβάνεται οστικό δείγμα από τον όγκο ή άλλη ανωμαλία και εξετάζεται από παθολογοανατόμο.

Εξετάζοντας το οστικό δείγμα, οι παθολογοανατόμοι και άλλοι ειδικοί μπορούν επίσης να προσδιορίσουν τον τύπο του καρκίνου και το εάν η ανάπτυξη του καρκίνου είναι πιθανότερα ταχεία ή βραδεία. Η πληροφορία αυτή είναι σημαντική για να προσδιοριστεί ο καλύτερος τύπος θεραπείας. Ορισμένες φορές διενεργείται ανοιχτή χειρουργική επέμβαση για να ληφθεί δείγμα οστού για βιοψία. Όμως, στις περισσότερες περιπτώσεις, τα οστικά δείγματα μπορούν να ληφθούν χωρίς τη διενέργεια ανοικτής χειρουργικής επέμβασης με τις τεχνικές της επεμβατικής ακτινολογίας.

Βιοψία διά βελόνας
Η βιοψία διά βελόνας, που επίσης ονομάζεται απεικονιστικά καθοδηγούμενη βιοψία, διενεργείται συνήθως χρησιμοποιώντας κινούμενη ακτινολογική τεχνική (ακτινοσκόπηση) αξονική τομογραφία (CT), υπερηχογράφημα ή μαγνητική τομογραφία (MR) για την καθοδήγηση της τεχνικής. Σε πολλές περιπτώσεις, οι βιοψίες διά βελόνας διενεργούνται με τη βοήθεια εξοπλισμού που δημιουργεί εικόνα μέσω υπολογιστή και επιτρέπει στους ακτινολόγους να απεικονίσουν περιοχή εντός του σώματος από διάφορες γωνίες. Αυτός ο «στερεοτακτικός» εξοπλισμός βοηθά τους ακτινολόγους να προσδιορίσουν την ακριβή εντόπιση του παθολογικού ιστού.

Η βιοψία διά βελόνας αποτελεί τυπικά τεχνική που δεν απαιτεί νοσηλεία με πολύ σπάνιες επιπλοκές. Λιγότερο από το 1% των ασθενών εκδηλώνουν αιμορραγία ή λοίμωξη. Σε περίπου 90% των ασθενών, η βιοψία διά βελόνας παρέχει αρκετό ιστό στον παθολογοανατόμο για τον προσδιορισμό της αιτίας της ανωμαλίας.

Τα πλεονεκτήματα της βιοψίας διά βελόνας περιλαμβάνουν:
• Με απεικονιστική καθοδήγηση, μπορεί να διενεργηθεί βιοψία της ανωμαλίας, ενώ οι σημαντικές παρακείμενες δομές, όπως είναι τα αιμοφόρα αγγεία και τα ζωτικά όργανα μπορούν να απεικονιστούν και να αποφευχθεί ο τραυματισμός τους με τη βελόνα.
• Ο ασθενής δεν υποβάλλεται στο άλγος, στη δημιουργία ουλής και στις επιπλοκές που συσχετίζονται με την ανοικτή χειρουργική επέμβαση.
• Οι χρόνοι ανάρρωσης είναι συνήθως βραχύτεροι και οι ασθενείς μπορούν ταχύτερα να επιστρέψουν στις φυσιολογικές τους δραστηριότητες. 

Βιοψία εκπυρήνισης διά βελόνας
Κατά την τεχνική αυτή, χρησιμοποιείται ειδική βελόνα που επιτρέπει στον ακτινολόγο να λάβει μεγαλύτερο δείγμα για βιοψία. Η τεχνική αυτή συχνά χρησιμοποιείται για τη λήψη ιστικών δειγμάτων από τη μάζα του όγκου.

Μια παρόμοια τεχνική που ονομάζεται αναρρόφηση διά λεπτής βελόνας μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη λήψη κυττάρων από όγκο που υπάρχει η υποψία ότι παριστά καρκίνο. Επίσης, μπορεί να οδηγήσει στη διάγνωση συλλογών που έχουν δημιουργηθεί στο σώμα. Ορισμένες φορές αυτές οι συλλογές υγρού ή πύου μπορούν επίσης να παροχετευτούν διαμέσου καθετήρα, όπως όταν τεθεί η διάγνωση περιχαρακωμένων επιμολυσμένων συλλογών.

Πολλές τεχνικές της επεμβατικής ακτινολογίας για τη διάγνωση και την αντιμετώπιση του καρκίνου μπορούν να διενεργηθούν με ελάχιστη ή και καθόλου νοσηλεία.

Σε πολλές περιπτώσεις οι τεχνικές:
- προσφέρουν νέες επιλογές αντιμετώπισης του καρκίνου.
- προκαλούν λιγότερο άλγος και εξουθένωση στους ασθενείς.
- οδηγούν σε ταχύτερη ανάρρωση.
- παρουσιάζουν λιγότερες παρενέργειες και επιπλοκές.

Θεραπείες του καρκίνου των οστών

Καυτηρίαση με ραδιοσυχνότητες
Η καυτηρίαση με ραδιοσυχνότητες (RFA) προσφέρει μη χειρουργική, εντοπισμένη θεραπεία που σκοτώνει τον ιστό-στόχο με την εφαρμογή θερμότητας, ενώ διαφυλάσσει τον υγιή ιστό. Λόγω της εντοπισμένης φύσης της θεραπείας αυτής, δεν προκαλούνται συστηματικές παρενέργειες. Η καυτηρίαση με ραδιοσυχνότητες μπορεί να διενεργηθεί χωρίς την προσβολή της συνολικής υγείας του ασθενούς και οι περισσότεροι μπορούν να επιστρέψουν στις φυσιολογικές τους δραστηριότητες σε λίγες ημέρες.
Κατά την τεχνική αυτή, ο επεμβατικός ακτινολόγος χρησιμοποιεί την απεικόνιση για την καθοδήγηση ειδικής βελόνας διαμέσου του δέρματος μέσα στον όγκο. Από το άκρο της βελόνας, ενέργεια ραδιοσυχνοτήτων μεταδίδεται στον ιστό στόχο, όπου παράγεται θερμότητα και θανατώνεται ο όγκος. Παρ’ όλο που ο νεκρωμένος καρκινικός ιστός συρρικνώνεται, το οστό το οποίο έχει ήδη καταστραφεί, δε θα αναπτυχθεί εκ νέου.

Αποτελεσματικότητα
Οι αρχικές μελέτες έχουν δείξει ότι η RFA μείωσε σημαντικά το οστικό άλγος από τη μεταστατική νόσο σε ποσοστό μεγαλύτερο από το 90% των ασθενών στους οποίους η συμβατική θεραπεία απέτυχε ή δεν ήταν κατάλληλοι υποψήφιοι για αυτήν. Στις μελέτες αυτές, λίγοι μόνο ασθενείς εμφάνισαν οποιαδήποτε παρενέργεια ή επιπλοκή. Επομένως, η RFA έδειξε ότι αποτελεί ασφαλή και αποτελεσματική τεχνική σε επιλεγμένους ασθενείς. Μια πολυκεντρική κλινική μελέτη διενεργείται για την περαιτέρω διερεύνηση του ρόλου της RFA στην αντιμετώπιση των επώδυνων οστικών μεταστάσεων. Άμεση σύγκριση της RFA και της ακτινοθεραπείας μπορεί να χρειαστεί και να διενεργηθεί στο μέλλον.

Οφέλη
- Μπορεί να διενεργηθεί υπό ενσυνείδητη καταστολή ή γενική αναισθησία.
- Είναι καλά ανεκτή.
- Οι περισσότεροι ασθενείς μπορούν να επιστρέψουν στη φυσιολογική ρουτίνα την επόμενη μέρα και μπορεί να αισθάνονται κόπωση για λίγες μόνο ημέρες.
- Μπορεί εύκολα να επαναληφθεί, εάν αυτό απαιτείται.
- Μπορεί να συνδυαστεί με άλλες θεραπευτικές επιλογές.
- Μπορεί να ανακουφίσει το άλγος και να μειώσει την ταλαιπωρία πολλών ασθενών με καρκίνο.

Σπονδυλοπλαστική
Η σπονδυλική στήλη αποτελεί μία από τις συνηθέστερες εντοπίσεις μεταστάσεων. Τα σπονδυλικά σώματα που προσβάλλονται από τον όγκο μπορεί να καταστούν επώδυνα και τελικά να υποστούν κάταγμα. Η χειρουργική παρέμβαση με ανακατασκευή της σπονδυλικής στήλης ενδείκνυται μόνο εάν ο όγκος προκαλεί συμπίεση του νωτιαίου μυελού ή αστάθεια της σπονδυλικής στήλης. Η σπονδυλοπλαστική αποτελεί τεχνική που δεν απαιτεί νοσηλεία και διενεργείται υπό ενσυνείδητη καταστολή. Ο επεμβατικός ακτινολόγος εισάγει μια βελόνα διαμέσου μικρής τομής στη ράχη, καθοδηγώντας την υπό ακτινοσκόπηση (συνεχής, κινούμενη ακτινολογική απεικόνιση) στο σπόνδυλο που έχει υποστεί κάταγμα. Ο γιατρός στη συνέχεια χορηγεί ιατρικό οστικό τσιμέντο μέσα στο σπόνδυλο. Το τσιμέντο ισχυροποιείται μέσα σε περίπου 15 λεπτά και σταθεροποιεί το κάταγμα. Αυτή η θεραπεία βελτιώνει το άλγος, προλαμβάνει την περαιτέρω καθίζηση του σπονδύλου και αποκαθιστά την κινητικότητα. Η σπονδυλοπλαστική βελτιώνει δραματικά τη ραχιαλγία μέσα σε ώρες από την τεχνική, παρέχει μακροχρόνια ανακούφιση του άλγους και παρουσιάζει χαμηλό ποσοστό επιπλοκών, όπως καταδεικνύεται σε πολλαπλές μελέτες.

Αντιμετώπιση των επιπλοκών του καρκίνου
Υπάρχουν επίσης αρκετές τεχνικές της επεμβατικής ακτινολογίας που χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση των επιπλοκών του καρκίνου, συμπεριλαμβάνοντας το άλγος, την αιμορραγία, την απόφραξη ζωτικών οργάνων, θρόμβους αίματος και λοιμώξεις. Παρόλο που οι θεραπείες αυτές δε θεραπεύουν τον καρκίνο, μπορεί να βοηθήσουν τους ασθενείς να αισθάνονται πιο άνετα, να παρατείνουν τη διάρκεια ζωής τους αντιμετωπίζοντας τις σοβαρές επιπλοκές και να βελτιώσουν την ποιότητα ζωής των ασθενών με καρκίνο.

Αντιμετώπιση του άλγους
Ο έλεγχος του άλγους αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα συστατικά της θεραπείας του καρκίνου. Το άλγος δεν προσβάλλει μόνο την ποιότητα ζωής των ασθενών και τη λειτουργική τους ικανότητα, αλλά μπορεί επίσης να μειώνει την ανοχή τους για τις απαραίτητες θεραπείες για τον καρκίνο. Σε πολλούς ασθενείς με καρκίνο, το άλγος είναι το αποτέλεσμα της επέκτασης του καρκίνου στα περιβάλλοντα νεύρα και στους άλλους ιστούς. Για παράδειγμα, οι ασθενείς με καρκίνο του παγκρέατος ή του στομάχου, ορισμένες φορές εκδηλώνουν άλγος από την επέκταση του όγκου σε ένα δίκτυο νεύρων και αιμοφόρων αγγείων στην κοιλία που ονομάζεται κοιλιακό πλέγμα. Για την αντιμετώπιση του άλγους, οι επεμβατικοί ακτινολόγοι εισάγουν καθετήρες ή βελόνες μέσα στην προσβεβλημένη περιοχή και χορηγούν αλκοόλη μαζί με τοπικά αναισθητικά ή άλλους παράγοντες που καταστρέφουν τα νεύρα που προκαλούν το άλγος.

Μια εξαιρετικά επώδυνη επιπλοκή του καρκίνου είναι όταν η νόσος εξαπλώνεται (μεθίσταται) στα οστά. Με μια τεχνική που ονομάζεται εμβολισμός διά μέσου καθετήρα, οι επεμβατικοί ακτινολόγοι χορηγούν μικροσκοπικά σωματίδια, με μέγεθος κόκκων άμμου, διαμέσου καθετήρα και εντός της αρτηρίας που αιματώνει τον όγκο. Τα σωματίδια προκαλούν θρόμβωση που ελαττώνει την αιμάτωση του όγκου, μειώνοντας το άλγος και την πιθανότητα οστικού κατάγματος.

Έλεγχος της αιμορραγίας
Εάν ο καρκίνος των οστών εξαπλωθεί προς τα αιμοφόρα αγγεία, μπορεί να προκαλέσει αιμορραγία. Όπως επισημάνθηκε παραπάνω, η τεχνική που ονομάζεται εμβολισμός διά μέσου καθετήρα, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη θρόμβωση των προσβεβλημένων αιμοφόρων αγγείων και τη διακοπή της αιμορραγίας.


Νέες θεραπείες για τον καρκίνο στον ορίζοντα
Η επεμβατική ακτινολογία παίζει κάποιο ρόλο στην ανάπτυξη νέων τεχνικών που μπορούν να βελτιώσουν τη θεραπεία του καρκίνου στο μέλλον, συμπεριλαμβάνοντας τη χρήση μαγνητικών σωματιδίων για τη μαγνητική έλξη και μεταφορά παραγόντων που καταστρέφουν τον καρκίνο εντός των όγκων και τη χορήγηση γενετικού υλικού, που ονομάζεται γονιδιακή θεραπεία, για την αντιμετώπιση ή την πρόληψη των καρκίνων. Οι τεχνικές αυτές είναι ακόμα πειραματικές, όμως προσφέρουν νέα ελπίδα στον πόλεμο εναντίον του καρκίνου.

«Μαγνητική» χημειοθεραπεία
Οι επεμβατικοί ακτινολόγοι ερευνούν στις μέρες μας μια νέα τεχνική κατά την οποία οι μαγνήτες χρησιμοποιούνται για την έλξη των χημειοθεραπευτικών φαρμάκων μέσα στους όγκους. Μικροσκοπικά μαγνητικά σωματίδια προσκολλώνται στα φάρμακα που καταστρέφουν τον καρκίνο και χορηγούνται διαμέσου καθετήρα μέσα στο αιμοφόρο αγγείο, το οποίο αιματώνει τον όγκο. Ένας μαγνήτης σπάνιων γαιών τοποθετείται πάνω από το σώμα του ασθενούς ακριβώς πάνω από τη θέση που εντοπίζεται ο καρκίνος. Ο μαγνήτης καθοδηγεί τα σωματίδια που μεταφέρουν το φάρμακο, εκτός του αιμοφόρου αγγείου έτσι ώστε να μπορούν να ενσφηνωθούν στον όγκο. Παρόλο που η τεχνική αυτή είναι ακόμα πειραματική, οι πρώτες έρευνες είναι ελπιδοφόρες. Οι γιατροί ελπίζουν ότι θα επαυξήσει τις δράσεις της χημειοθεραπείας, ενώ θα αποφεύγονται ορισμένες από τις παρενέργειες των φαρμάκων, όπως είναι η τριχόπτωση και η ναυτία.

Γονιδιακή θεραπεία
Τα τελευταία χρόνια, οι επιστήμονες κατανόησαν καλύτερα τα γονίδια, τις βασικές βιολογικές μονάδες της κληρονομικότητας και το ρόλο που παίζουν στη νόσο. Αυτή η γνώση έθεσε τις βάσεις ώστε η ιατρική επιστήμη να μπορέσει να τροποποιήσει το γενετικό υλικό των ασθενών για την αντιμετώπιση ή την πρόληψη του καρκίνου. Παρόλο που η επιστήμη της γονιδιακής θεραπείας είναι ακόμα σε πρώιμα, πειραματικά στάδια, οι ερευνητές ελπίζουν ότι στο μέλλον αυτή η θεραπεία θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να:
• Τροποποιήσει τα κύτταρα του φυσικού ανοσολογικού συστήματος του ασθενούς με γονίδια που καταπολεμούν τον καρκίνο και να τα επιστρέψει στο σώμα, όπου θα μπορούν να επιτίθενται στον καρκίνο με μεγαλύτερη ισχύ.
• Απομακρύνει τα καρκινικά κύτταρα από το σώμα και να τα τροποποιεί γενετικά, έτσι ώστε το ανοσολογικό σύστημα του ασθενούς να δημιουργήσει ισχυρή άμυνα εναντίον τους. Στην τεχνική αυτή, τα τροποποιημένα καρκινικά κύτταρα θα δράσουν όπως το εμβόλιο εναντίον του καρκίνου.
• Αντικαταστήσει ένα γονίδιο που εμφανίζει σφάλμα και είναι υπεύθυνο για την ανάπτυξη του καρκίνου με το φυσιολογικό γονίδιο.
• Χορηγήσει μέσω έγχυσης γονίδια σε έναν όγκο, τα οποία θα τον καταστήσουν περισσότερο ευάλωτο στη χημειοθεραπεία ή σε άλλους παράγοντες που αντιμετωπίζουν τον καρκίνο.
• Καταστήσει τον μυελό των οστών και τα υπόλοιπα όργανα ανθεκτικά στη χημειοθεραπεία, ώστε τα φάρμακα να καταστρέφουν τους όγκους χωρίς να καταστρέφουν τους υγιείς ιστούς.

Μια από τις προκλήσεις της γονιδιακής θεραπείας είναι η ανεύρεση ασφαλούς και αποτελεσματικού τρόπου για τη χορήγηση γονιδίων ή γενετικά τροποποιημένων κυττάρων στη θέση του όγκου. Οι επεμβατικοί ακτινολόγοι, με τις ειδικές τους δεξιότητες στη χρήση της ακτινοβολίας και των υπολοίπων απεικονιστικών τεχνικών για την καθοδήγηση καθετήρων και άλλων εργαλείων διαμέσου του σώματος, αναμένεται να παίξουν σημαντικό ρόλο στη νέα αυτή τεχνολογία.

Βιβλιογραφία για τον καρκίνο των οστών 
1. Ahrar K. The role and limitations of radiofrequency ablation in treatment of bone and soft tissue tumours. Curr Oncol Rep 2004; 6:315-20.
2. The University of Texas M.D. Anderson Cancer Center Web site. Pain from Bone Matastasis: Surgical Strategies. Partners in Knowledge, News in Cancer. April 2001.
3. BoneTumour.org
4. Vinholes J, et al. Effects of bone metastases on bone metabolism: implications for diagnosis, imaging and assessment of response to cancer treatment. Cancer Treatment Reviews 1996; 22:289-331.
5. McGraw KJ, Lippert JA, Minkus KD, Rami PM, Davis TM, Budzik RF. Prospective evaluation of pain relief in 100 patients undergoing percutaneous vertebroplasty: results and follow-up. JVIR 2002; 13:883-886.
6. Deramond H, Depriester C, Galibert P, LeGars D. Percutaneous vertebroplasty with polymethacrylate. Technique, indications, and results. Radiol Clin North Am 1998; 36:533-546.
7. Martin JB, Jean B, Sugiu K, et al. Vertebroplasty: clinical experience and follow-up results. Bone 1999; 25 (2 suppl):11-15. 8. Jensen ME, Evans AJ, Mathis JM, Kallmes DF, Cloft HJ, Dion JE. Percutaneous polymethylmethacrylate vertebroplasty in the treatment of osteoporotic vertebral body compression fractures: technical aspects. Am J Neuroradiol 1997; 19:1897-1904.
9. Bard JD, Barr MS, Lemley TJ, McCann RM. Percutaneous vertebroplasty for pain relief and spinal stabilzation. Spine 2000; 25:923-928
10. Zoarski GH, Snow P, Olan WJ, et al. Percutaneous vertebroplasty for osteoporotic compression fractures: quantitative prospective evaluation of long-term outcomes. JVIR 2002; 13:139-148.
11. Vasconcelos, C, Gailloud P, Beauchamp, NJ, Heck DV, Murphy KJ. Is percutaneous vertebroplasty without pretreatment venography safe? Evaluation of 205 consecutive procedures. Am J Neuroradiol 2002; 23:913-917.
12. Goetz, et al. J clin oncol. 2004; 22:300-6.
13. Callstrom, et al. Radiology 2002; 224:87-97.

Έχουν ληφθεί μερικώς από www.sirweb.org  
edited by Prof. A. Hatzidakis
Μάιος 2005